Trong dòng chảy dài của lịch sử Phật giáo, khái niệm “xá lợi” luôn là một hiện tượng linh thiêng, ẩn chứa nhiều giá trị tâm linh và văn hóa sâu sắc. Vào thời đại Vesak 2025, khi xá lợi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni được đưa đến Việt Nam để chiêm bái cho lần đầu tiên trong lịch sử, hàng ngàn tín đồ Phật tử đã xếp hàng dài để chiêm ngưỡng những viên tinh thể quý giá này. Vậy xá lợi Phật là gì? Tại sao nó được xem là bảo vật thiêng liêng nhất của đạo Phật? Bài viết này sẽ giải thích chi tiết về khái niệm, đặc điểm, hình thành và ý nghĩa của xá lợi Phật theo góc nhìn của các trụ trì và chuyên gia Phật giáo.
Định nghĩa cơ bản theo giáo lý Phật giáo
Tìm hiểu về xá lợi phật là gì trước hết theo các tài liệu chính thức của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, “xá lợi” (tiếng Phạn: śarīra, Pali: sarīra) theo nghĩa gốc là “thân thể” hay “di cốt”.
Trong Phật giáo, xá lợi được hiểu là những phần còn lại sau khi hỏa táng thân xác của các bậc thánh nhân, đặc biệt là Đức Phật Thích Ca Mâu Ni cùng các vị cao tăng đắc đạo. Những di thể này có thể là tro cốt, răng, tóc, hoặc những viên kết tinh cứng như ngọc, pha lê, được cho là biểu hiện của sự thanh tịnh và công đức tu hành to lớn.
Không giống với tro cốt thông thường, xá lợi của Phật và chư vị thánh tăng thường có màu sắc rực rỡ, hình dạng viên tròn, cứng như ngọc, không bị phân hủy theo thời gian.
Theo nhiều ghi chép kinh điển, xá lợi không bị ảnh hưởng bởi thời tiết hay mục nát theo thời gian, và có thể tồn tại hàng ngàn năm mà không thay đổi hình dáng. Một số tín đồ tin rằng khi lễ bái thành tâm, xá lợi có thể phát sáng, đổi màu hoặc chuyển động nhẹ nhàng trong lồng kính – những hiện tượng tâm linh được cho là biểu hiện của sự hiển linh, hộ pháp và từ bi của Phật.
Các loại xá lợi trong Phật giáo: Phân loại theo nguồn gốc hình thành
Theo tin tức tổng hợp từ các chuyên gia Phật giáo, xá lợi được chia thành hai loại chính dựa vào nguồn gốc hình thành: xá lợi Phật và xá lợi của người tu hành.
Xá lợi Phật: bảo vật quý giá nhất của đạo Phật
Trả lời cho câu hỏi: xá lợi Phật là gì được giải thích là những viên tinh thể được hình thành sau khi hỏa táng thân xác của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Đây là loại xá lợi quý hiếm nhất, chỉ có một số ít người có cơ hội chiêm bái trong suốt cuộc đời.
Theo ghi chép trong kinh Đại Bát Niết bàn, sau khi Đức Phật nhập Niết bàn tại Kushinagar (Ấn Độ), thân thể của ngài được hỏa táng và để lại hơn 84.000 viên xá lợi với nhiều hình dạng, kích thước khác nhau, tỏa ra nhiều tia sáng muôn màu. Những viên xá lợi này được chia làm tám phần cho tám vương quốc lớn, mỗi nơi dựng một tháp để lưu giữ và phụng thờ.
Hiện nay, xá lợi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni được lưu giữ tại nhiều địa điểm trên thế giới, bao gồm Sarnath (Ấn Độ), Kushinagar (Ấn Độ), Anuradhapura (Sri Lanka), Kyoto (Nhật Bản) và nhiều thành phố khác.
Trong khuôn khổ Đại lễ Vesak 2025, một phần xá lợi được cung thỉnh từ thánh địa Sarnath đến Việt Nam để chiêm bái cho lần đầu tiên trong lịch sử, với sự hộ tống của Bộ trưởng Các vấn đề Nghị viện và Dân tộc Thiểu số của Ấn Độ Kiren Rijiju và Bộ trưởng Du lịch và Văn hóa bang Andhra Pradesh Kandula Durgesh.
Xá lợi của người tu hành: biểu tượng của công đức tu hành
Xá lợi của người tu hành là những viên tinh thể được hình thành sau khi hỏa táng thân xác của các vị cao tăng và Phật tử đã đạt đến trình độ tu hành cao. Loại xá lợi này có hình dáng, màu sắc và kích thước khác nhau tùy thuộc vào đạo hạnh của người tu hành. Theo các ghi chép lịch sử, nhiều vị cao tăng đã để lại hàng ngàn viên xá lợi sau khi viên tịch, với nhiều màu sắc từ trắng, đen, vàng đến đỏ và xanh.
Một ví dụ nổi tiếng là hòa thượng Thích Quảng Đức, người đã tự thiêu để chống lại sự đàn áp của chính quyền Mỹ-Diệm năm 1963. Mặc dù thi hài được hỏa táng, trái tim ngài không hề bị thiêu cháy mà vẫn còn mềm, nóng rồi nguội dần và cứng lại, sau đó biến thành một viên xá lợi có màu nâu thẫm. Hiện trái tim xá lợi này được thỉnh về chùa Việt Nam quốc tự để bảo vệ và vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay.
Ở Việt Nam, những vấn đề cần hỏi đáp về xá lợi được ghi lại trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, vào thời đại vua Lý Thái Tông năm 1034, hai nhà sư là Nghiêm Bảo Tính và Phạm Minh Tâm đã để lại hạt xá lợi sau khi viên tịch, được nhà vua đem thờ tại chùa Trường Thánh. Năm 2023, cố Đại sư Tinh Vân ở Trung Quốc cũng để lại vô số viên xá lị màu trắng, đen, vàng… nhẵn bóng như ngọc sau khi làm lễ trà tỳ.
Nguyên nhân hình thành xá lợi: Góc nhìn tâm linh và khoa học
Tìm hiểu về xá lợi phật là gì còn xuất phát từ nguyên nhân hình thành xá lợi. Đây vẫn là một vấn đề gây tranh cãi giữa các nhà nghiên cứu và tín đồ Phật giáo.
Theo góc nhìn tâm linh của Phật giáo
Xá lợi là sự kết tinh từ giới – định – tuệ của những bậc giác ngộ hay cao tăng đắc đạo. Người đạt đến trình độ cao trong thiền định, sống thanh tịnh, không tham – sân – si, sẽ khiến thân tâm trở nên thanh tịnh, và sau khi viên tịch, năng lượng công đức ấy kết tụ lại thành những viên xá lợi.
“Xá lợi không hình thành do yếu tố vật lý thông thường mà là kết quả của quá trình thanh lọc sâu sắc nơi thân – tâm – trí trong suốt đời sống tu hành”. Tuy nhiên, theo một số giải thích hiện đại, xá lợi có thể được hình thành do các yếu tố vật lý như chế độ ăn uống, nhiệt độ hỏa táng và thành phần khoáng chất trong cơ thể.
Nhiều người cho rằng xá lợi được hình thành do thói quen ăn uống đồ chay của các tu sĩ, chứa nhiều chất xơ và khoáng chất, giúp tạo điều kiện cho quá trình tiêu hoá hấp thụ cacbonat và muối photphat trong cơ thể để tạo thành xá lợi.
Một giả thuyết khác liên quan đến nhiệt độ hỏa táng, cho rằng các tinh thể có thể hình thành ở nhiệt độ thích hợp trong quá trình hỏa táng. Những tinh thể này sau đó biến thành xá lợi khi được tiếp xúc với năng lượng tâm linh của người tu hành.
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng giả thuyết này không thể giải thích được sự đa dạng về màu sắc, ánh sáng và tính “sinh động” của xá lợi, cũng như sự tồn tại của xá lợi trong hàng ngàn năm mà không bị phân hủy.
Ý nghĩa và vai trò của xá lợi trong Phật giáo
Trong Phật giáo, xá lợi phật là gì không chỉ là di tích thiêng liêng, mà còn là biểu tượng của trí tuệ, đức hạnh và công phu tu hành. Người Phật tử tin rằng khi chiêm bái xá lợi, họ có thể tích tụ công đức, thanh tịnh thân tâm và gieo duyên với con đường giác ngộ.
Xá lợi thường được đặt trong các bảo tháp – một dạng kiến trúc Phật giáo đặc trưng, nơi tín đồ hành hương, tụng niệm và cúng dường. Việc xây tháp tôn thờ xá lợi không chỉ nhằm giữ gìn di tích, mà còn lan tỏa tinh thần từ bi, trí tuệ đến cộng đồng Phật tử và nhân loại.
Trong thời đại hiện nay, xá lợi cũng trở thành cầu nối giữa tôn giáo và văn hóa, giúp thế giới hiểu hơn về triết lý vô thường – từ bi – giác ngộ của đạo Phật. Việc chiêm bái xá lợi không chỉ là một hoạt động tâm linh, mà còn là cơ hội để người dân học hỏi về triết lý sống, xây dựng cuộc sống thiện lành và tìm về bình an nội tâm.
Lịch sử truyền thống tôn thờ xá lợi trong Phật giáo
Theo kinh điển Phật giáo, sau khi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni nhập Niết Bàn tại Kushinagar (Ấn Độ), nhục thân của ngài được hỏa táng. Kỳ diệu thay, trong tro cốt còn lại xuất hiện nhiều viên xá lợi lấp lánh với đủ màu sắc, được xem là biểu tượng của sự thanh tịnh và trí tuệ siêu việt. Các quốc gia và bộ tộc tại Ấn Độ khi ấy đã tranh nhau để thỉnh xá lợi của Phật về tôn thờ. Cuối cùng, xá lợi được chia làm tám phần cho tám vương quốc lớn, mỗi nơi dựng một tháp để lưu giữ và phụng thờ.
Theo những tin tức online đã chứng tỏ truyền thống phụng thờ xá lợi ra đời và lan rộng khắp châu Á – từ Ấn Độ, Tích Lan, Myanmar, Thái Lan đến Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam và nhiều quốc gia khác. Ở Việt Nam, truyền thống tôn thờ xá lợi đã được hình thành từ thời đại vua Lý Thái Tông năm 1034, khi hai nhà sư là Nghiêm Bảo Tính và Phạm Minh Tâm để lại hạt xá lợi sau khi viên tịch, được nhà vua đem thờ tại chùa Trường Thánh.
Trong suốt lịch sử Phật giáo Việt Nam, xá lợi luôn được xem là bảo vật thiêng liêng nhất, được gìn giữ và phụng thờ tại các chùa, thiền viện và bảo tháp trên toàn quốc.
Vào thời đại Vesak 2025, khi xá lợi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni được đưa đến Việt Nam để chiêm bái cho lần đầu tiên trong lịch sử, hàng ngàn tín đồ Phật tử đã xếp hàng dài để chiêm ngưỡng những viên tinh thể quý giá này, thể hiện lòng tôn kính và niềm tin sâu sắc vào giáo lý Phật giáo.
Kết luận
Khi hỏi về Xá lợi Phật là gì được giải đáp đó là một hiện tượng linh thiêng và bí ẩn, được coi là bảo vật quý giá nhất của đạo Phật. Dù có nhiều giả thuyết và lý giải về nguyên nhân hình thành của xá lợi, chúng vẫn là một điều bí ẩn và đầy hấp dẫn đối với nhiều người. Với tín đồ Phật giáo, việc chiêm bái xá lợi không chỉ là một hoạt động tâm linh, mà còn là cơ hội để học hỏi từ đời sống và công đức của các bậc thánh tăng, xây dựng cuộc sống thiện lành và tìm về bình an nội tâm.
